Mijn dagbesteding bestaat voornamelijk op het melden van fouten van andere mensen. Dat is leuk werk, al zeg ik het zelf. En als bijkomende voordeel leer je elke dag wat bij. Zo dacht ik een fout te zien, ging op onderzoek en vond een verrassend inzicht.
In een krantenartikel over ontslagen bij thuisbezorgd.nl stond deze zin:
Zij werken voor Thuisbezorgd en de Duitse tegenhanger Lieferando.
Tubantia
Tegenhanger? dacht ik, het is precies hetzelfde bedrijf maar dan met de Duitse naam, dat kun je toch geen tegenhanger noemen. De e-mail als bijna geschreven, gelukkig ga ik nog wel even wat bronnen na.
Prisma
persoon die bij een ander past of juist een tegenstelling vormt met een ander
Van Dale
persoon of zaak die op een andere lijkt en er een paar mee vormt of juist het tegenovergestelde daarvan is
Prisma heeft het over een persoon, bij Van Dale kan het ook iets anders zijn. Maar allebei zeggen dat een tegenhanger juist bij de ander past óf het tegenovergestelde is. Mijn gedachte was dat het alleen om een tegenstelling ging, vandaar tegen-hanger.
Gelukkig zijn er ook historisch woordenboeken te raadplegen. Want nu was ik benieuwd welk van de twee betekenissen de eerst was. En ik vreesde al dat ik er ingestonken was, met dat tegen/tegenstelling/tegenovergestelde. Zoals ik mensen uitlach die oubollig begrijpen als ouderwets.
1) Voorwerp, b.v. een schilderij, dat tegenover een ander hangt. In dezen zin alleen in kunstmatig gebruik.
Het stuk (t.w. een schilderij op een tentoonstelling), dat tot tegenhanger dient, GORTER, Lett. Stud. 1, 122 [1867].
2) Persoon of zaak die op een andere gelijkt en er een paar mee vormt of zou kunnen vormen, pendant.
Bron: Instituut voor de Nederlandse Taal
De eerste betekenis is letterlijk, iets dat tegenover iets anders hangt.
De tweede is bijna letterlijk de omschrijving die Van Dale gebruikt maar dan zonder “of juist het tegenovergestelde daarvan is”.
Merk ook het woord kunstmatig op, dat werd 100 jaar geleden echt anders gebruikt dan nu.
We zien ook een synoniem opduiken, een tegenhanger is een pendant.
Dat zijn dus dit soort schilderijen. Pendant komt uit het Frans en ergens in de 19de eeuw komt deze vernederlandsing opdagen. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal waar ik de omschrijving van heb is ene project van de lange adem. En dit lemma werd in 1931 geschreven. We zien dat toen er maar een betekenis was voor tegenhanger, namelijk iets dat bij elkaar past. Ergens tussen 1931 en nu komt de tegenovergestelde betekenis erbij. Het zou mij niet verbazen als dat komt door een nadruk op tegen, zoals ik zelf ook doe bij dit woord. Niemand denkt meer aan een pendant als ze het over een tegenhanger hebben, op de kunstzinnige na dan.
De e-mail hoef ik niet meer naar Tubantie te schrijven, misschien toch om ze ene compliment te geven voor het gebruik van tegenhanger met de oorspronkelijke betekenis.